Paragraf ve anlam soruları: GYS Türkçesinde ana düşünce, akış ve cümle anlamı nasıl çözülür?

Görevde yükselme sınavlarında Türkçe, birçok kurum yönetmeliğinde yazılı sınav konusu olarak yer alır. Millî Eğitim Bakanlığı personelinin görevde yükselme yönetmeliği "Türkçe dil bilgisi"ni sınav konularının ilk sırasına koyar (md. 12); Adalet Bakanlığı yönetmeliği ise "Türkçe dil bilgisi ve yazışma ile ilgili kurallar" ifadesini kullanır (md. 15). Bu başlık altında yazım ve noktalama kadar paragraf ve anlam soruları da çıkar.

Paragraf becerisinin sınavdaki yeri yazılı bölümle sınırlı değildir. Genel Yönetmelik'e göre sözlü sınavda adaylar, diğer ölçütlerin yanında "bir konuyu kavrayıp özetleme, ifade yeteneği ve muhakeme gücü" bakımından değerlendirilir (md. 12/A). Bir metnin ana fikrini hızla bulmak, sözlüde soruyu doğru anlamanın da temelidir.

Bu yazıda soru türlerini, her türün çözüm yolunu ve bu yazı için hazırlanmış özgün örnekleri ele alıyoruz. Konu başına kaç soru çıkacağı kurumdan kuruma ve yıldan yıla değiştiği için bir dağılım vermiyoruz; sınavınızın konu başlıklarını ilandan kontrol edin.

1. Soru kökü ne istiyor?

Paragraf sorularında en sık yapılan hata, metni okuduktan sonra soru köküne bakmaktır. Kökü önce okumak, metni hangi gözle okuyacağınızı belirler.

2. Ana düşünce ve yardımcı düşünce

Ana düşünce, paragrafın bütün cümlelerinin desteklediği tek yargıdır. Yardımcı düşünceler bu yargıyı açıklayan, örnekleyen ya da kanıtlayan cümlelerdir. Ayırt etmenin pratik yolu şudur: Bir cümleyi çıkardığınızda paragraf amacını yitiriyorsa o cümle ana düşünceyi taşır.

Örnek paragraf: Kurumlarda yazışmaların elektronik ortama taşınması, belgelerin kaybolma riskini büyük ölçüde azalttı. Bir yazının hangi birimde beklediği artık birkaç tıklamayla görülebiliyor. Arşiv odalarının yükü de hafifledi. Ancak sistemin sağladığı hız, yazının içeriğine gösterilen özeni azaltmamalıdır; hızlı gönderilen ama özensiz yazılmış bir belge, kâğıt dönemindeki kayıp bir belgeden daha az sorun çıkarmaz.

İlk üç cümle elektronik yazışmanın yararlarını sayar ve yardımcı düşüncedir. "Ancak" ile başlayan son cümle yazarın asıl mesajını verir: Hız, içerik özeninin yerini tutmaz. Seçeneklerde "elektronik yazışma belgelerin kaybolmasını önler" gibi bir ifade yer alırsa bu, metinden çıkarılabilen ama ana düşünce olmayan bir yargıdır.

3. Paragrafın yapısı: akış, sıralama, bölme

Akışı bozan cümle

Akışı bozan cümle çoğunlukla metnin konusuyla ilgili bir kelime içerir; bu yüzden tek başına okunduğunda yerinde görünür. Çözüm, ilk ve son cümlenin ortak konusunu belirleyip numaralı cümleleri bu eksene göre sınamaktır.

Örnek: (I) Sözlü sınava hazırlanan aday, önce kendi kurumunun teşkilat yapısını bilmelidir. (II) Kurulun sorabileceği soruların önemli bir bölümü, adayın çalıştığı birimin görevleriyle ilgilidir. (III) Kurum binalarının çoğu son yıllarda yenilenmiştir. (IV) Bu nedenle birim mevzuatını bilmek, adaya kendini ifade ederken güven verir. (V) Hazırlığın son adımı ise bu bilgileri kısa ve açık cümlelerle anlatabilmektir.

Metnin ekseni "sözlü sınava hazırlık"tır. III. cümle kurumla ilgili bir kelime içerse de hazırlıkla ilgisi yoktur; akışı bozan cümle odur.

Cümle sıralama ve paragrafı ikiye bölme

Sıralama sorularında giriş cümlesini bulmak işin yarısıdır. Giriş cümlesi "bu, şu, o, ayrıca, çünkü, bu nedenle" gibi önceki bir cümleye bağlanan sözlerle başlamaz. Paragrafı ikiye bölme sorularında ise yeni paragraf, konu ya da bakış açısının değiştiği yerde başlar; genellikle "öte yandan, buna karşılık" gibi sözler sinyal verir.

4. Cümlede anlam

Cümle düzeyindeki anlam sorularında en sık ölçülen ilişkiler şunlardır:

• Neden-sonuç: Yargının gerekçesi verilir. Başvuru süresi dolduğu için dilekçe işleme alınmadı.
• Amaç-sonuç: Eylem bir amaca yöneliktir; "için" yerine "amacıyla" konabiliyorsa amaç vardır. Eksikleri tamamlamak için ek süre istendi.
• Koşul: Yargı bir şarta bağlıdır. Belgeler tamamlanırsa atama yapılır.
• Öznel-nesnel: Kişiden kişiye değişen yargı özneldir (Bu yönetmelik çok anlaşılır yazılmış.); kanıtlanabilir bilgi nesneldir (Yönetmelik 2020 yılında yürürlüğe girdi.).
• Örtülü anlam: Cümlede açıkça söylenmeyen ama çıkarılan yargı. Bu yıl da sınav ilanı mart ayında yayımlandı. cümlesi, ilanın daha önce de mart ayında yayımlandığını örtülü olarak anlatır.

Paragraf tamamlama

Boşluk doldurma sorularında boşluktan önceki cümle bir soru ya da sorun ortaya koyuyorsa boşluğa gelecek cümle onu cevaplamalıdır. Boşluktan sonraki cümle "bu nedenle" ile başlıyorsa boşluğa bir gerekçe gelir; "örneğin" ile başlıyorsa boşluğa genel bir yargı gelir. Seçenekleri boşluğa yerleştirip önceki ve sonraki cümleyle birlikte sesli okumak, bağlantının kopup kopmadığını hemen gösterir. Doğru seçenek, iki cümle arasındaki geçişi ek bir açıklamaya gerek bırakmadan sağlar.

5. Sözcükte anlam

Sözcükte anlam sorularında gerçek, mecaz ve terim anlam ayrımı sorulur. "Kurul kararı ağır bir dille yazılmıştı" cümlesinde "ağır" mecaz anlamdadır; "ağır bir dosya" cümlesinde gerçek anlamdadır. Resmî yazıda sık geçen "ilgi", "ek", "dağıtım" gibi kelimeler ise Resmî Yazışma Yönetmeliği'nde belirli bir bölümü karşıladığında terim anlam taşır; örneğin "İlgi", belgenin bağlantılı olduğu diğer belgelerin belirtildiği bölümdür (Yönetmelik md. 15/1).

"Sınav kurulunun her bir üyesi tarafından; a) Sınav konularına ilişkin bilgi düzeyi, b) Bir konuyu kavrayıp özetleme, ifade yeteneği ve muhakeme gücü ... esas alınarak yüz tam puan üzerinden değerlendirilir."

Görevde Yükselme ve Unvan Değişikliği Esaslarına Dair Genel Yönetmelik, md. 12/A

6. Süre ve puan stratejisi

Yazılı sınav yüz tam puan üzerinden değerlendirilir ve en az altmış puan alanlar başarılı sayılır (Genel Yönetmelik md. 12). İncelediğimiz ilanlarda puan, doğru sayısının soru sayısına bölünüp yüzle çarpılmasıyla bulunur ve yanlış cevaplar doğruları etkilemez. Bu hesapta boş bırakılan soru ile yanlış cevaplanan soru arasında fark yoktur; dolayısıyla iki seçeneğe indirdiğiniz bir paragraf sorusunu işaretlemek mantıklıdır. Kurumunuzun ilanında bu kuralı mutlaka kontrol edin. Hesaplamanın ayrıntısı puan hesaplama yazımızda yer alır.

Paragraf soruları mevzuat sorularına göre daha uzun sürer. Pratik bir yol, ilk turda mevzuat ve yazım sorularını hızla çözüp paragraf sorularını ikinci tura bırakmaktır; böylece süre bitmeden bilgi sorularının tamamını görmüş olursunuz.

Türkçenin yazım tarafı için sık yapılan yazım yanlışları ve anlatım bozuklukları yazılarına, sözlü sınav için sözlü sınav rehberine bakabilirsiniz.

Kaynaklar

• Kamu Kurum ve Kuruluşlarında Görevde Yükselme ve Unvan Değişikliği Esaslarına Dair Genel Yönetmelik, md. 12, 12/A
• Millî Eğitim Bakanlığı Personelinin Görevde Yükselme, Unvan Değişikliği ve Yer Değiştirme Suretiyle Atanmasına İlişkin Yönetmelik, md. 12
• Adalet Bakanlığı Personeli Görevde Yükselme ve Unvan Değişikliği Yönetmeliği, md. 15
• Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, md. 15