Hukuk Mahkemeleri

Hukuk mahkemelerinin türleri (md. 4)

Hukuk mahkemeleri; sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemeleri ile özel kanunlarla kurulan diğer hukuk mahkemeleridir. Özel kanunlarla kurulan diğer hukuk mahkemelerinin kuruluşuna ve görevlerine ilişkin hükümler saklıdır.

Kuruluş (md. 5)

• Hukuk mahkemeleri, her il merkezi ile bölgelerin coğrafî durumları ve iş yoğunluğu göz önünde tutularak belirlenen ilçelerde kurulur.
• Kuran makam: Hâkimler ve Savcılar Kurulunun olumlu görüşü alınarak Adalet Bakanlığı.
• Sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemeleri tek hâkimlidir.
• Hukuk mahkemeleri bulundukları il veya ilçenin adı ile anılır.

Asliye ticaret mahkemesi ve heyet (md. 5/3)

Asliye ticaret mahkemesi kurulan yerlerde bu mahkemelerde bir başkan ile yeteri kadar üye bulunur. Kanunda belirtilen parasal sınırı aşan dava ve işler ile dava değerine bakılmaksızın şu işler bir başkan ve iki üyeden oluşan heyetçe görülür:

• İflas, iflasın kaldırılması, iflasın kapatılması, konkordato ve yeniden yapılandırmadan kaynaklanan iş ve davalar,
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanununda hâkimin kesin olarak karara bağlayacağı işler ve davalar,
• Şirketler ve kooperatifler hukukundan doğan genel kurul kararlarının iptali ve butlanı, organlar aleyhine sorumluluk, organların azli, geçici organ atanması, fesih, infisah ve tasfiye davaları,
• Tahkim yargılamasında tahkim şartına itirazlar, hakemlerin seçimi ve reddi ile yabancı hakem kararlarının tanıma ve tenfizi davaları.

Bu işlerde mahkeme başkanı, belirli bazı tahkikat işlemlerini yapmak üzere üyelerden birini naip hâkim olarak görevlendirebilir. Heyetçe bakılacak davalarla ilgili ihtiyati haciz ve ihtiyati tedbirler, dava açılmadan önce veya sonra istenmiş olsun, heyet tarafından karara bağlanır. Diğer uyuşmazlıkları mahkeme hâkimlerinden biri tek başına görür; dağılım esaslarını mahkeme başkanı önceden tespit eder. Parasal sınır HMK ek 1. madde uyarınca artırılır.

Daireler (md. 5/5)

İş durumunun gerekli kıldığı yerlerde birden fazla daire oluşturulabilir ve daireler numaralandırılır. İhtisaslaşma amacıyla daireler arasındaki iş dağılımı HSK tarafından belirlenebilir; bu kararlar Resmî Gazete'de yayımlanır. Daireler tevzi edilen davalara bakmak zorundadır.

Görev (md. 6)

• Sulh hukuk mahkemeleri: usul kanunu ve diğer kanunlarda belirtilen görevleri yerine getirir (metindeki 1086 sayılı HUMK'un yerini bugün 6100 sayılı HMK almıştır).
• Asliye hukuk mahkemeleri: sulh hukukun görevleri dışında kalan ve özel hukuk ilişkilerinden doğan her türlü dava ve işler ile kanunların verdiği diğer işler — genel görevli mahkeme.

Yargı çevresi (md. 7)

Yargı çevresi, bulundukları il merkezi ve ilçeler ile bunlara adlî yönden bağlanan ilçelerin idarî sınırlarıdır. Ancak özel kanunlarla kurulanlar da dâhil, yargı çevresi il ve ilçe sınırlarına bakılmaksızın Adalet Bakanlığının önerisi üzerine HSK tarafından belirlenebilir. Bir hukuk mahkemesinin kaldırılmasına veya yargı çevresinin değiştirilmesine de Adalet Bakanlığının önerisi üzerine HSK karar verir.

Not: Kanun metninde kurul yer yer 2017 öncesi adıyla “Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu” olarak geçer; bugünkü adı Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK)'dur.

Sınavda dikkat

• Kurma: HSK'nın olumlu görüşü + Adalet Bakanlığı; kaldırma/yargı çevresi: Adalet Bakanlığının önerisi + HSK kararı.
• Sulh hukuk ve asliye hukuk tek hâkimli; asliye ticarette heyet bir başkan ve iki üye.
• Heyet işlerinde ihtiyati haciz/tedbir kararını da heyet verir; naip hâkim yalnız belirli tahkikat işlemleri içindir.
• Genel görevli hukuk mahkemesi asliye hukuk mahkemesidir.
• Daireler arası iş dağılımı kararları Resmî Gazete'de yayımlanır.