Genel Hükümler

Temel hak ve hürriyetlerin niteliği (md. 12)

Herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Bu dört sıfat sınavda sık sorulur: hak ve hürriyetler kişiden ayrılamaz, başkasına devredilemez ve kişi bunlardan vazgeçemez.

Temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerir. Yani Anayasa hakları ödevlerle birlikte düşünür.

Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması (md. 13)

Temel hak ve hürriyetler;

• özlerine dokunulmaksızın,
• yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak,
• ve ancak kanunla sınırlanabilir.

Bu sınırlamalar; Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. Sınırlamanın aracı her zaman kanundur; sınırlama sebebi ise genel bir sebep değil, ilgili maddede sayılan özel sebeptir.

Kötüye kullanma yasağı (md. 14)

• Anayasadaki hak ve hürriyetlerden hiçbiri, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ve insan haklarına dayanan demokratik ve lâik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz.
• Anayasa hükümlerinden hiçbiri, Devlete veya kişilere, temel hak ve hürriyetlerin yok edilmesini ya da Anayasada belirtilenden daha geniş şekilde sınırlandırılmasını amaçlayan bir faaliyette bulunmayı mümkün kılacak şekilde yorumlanamaz.
• Bu hükümlere aykırı faaliyette bulunanlara uygulanacak müeyyideler kanunla düzenlenir.

Kullanımın durdurulması (md. 15)

Savaş, seferberlik veya olağanüstü hallerde, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla, durumun gerektirdiği ölçüde temel hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir ya da Anayasada öngörülen güvencelere aykırı tedbirler alınabilir.

Bu durumlarda bile dokunulamayan çekirdek alan şunlardır:

• Savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında, kişinin yaşama hakkına, maddi ve manevi varlığının bütünlüğüne dokunulamaz.
• Kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz.
• Suç ve cezalar geçmişe yürütülemez.
• Suçluluğu mahkeme kararı ile saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz (masumiyet karinesi).

Yabancıların durumu (md. 16)

Temel hak ve hürriyetler, yabancılar için milletlerarası hukuka uygun olarak ve kanunla sınırlanabilir.

Sınavda dikkat

• md. 12'deki sıfatlar: kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez. “Sınırlanamaz” bu sıfatlar arasında yoktur; haklar md. 13'e göre kanunla sınırlanabilir.
• Sınırlama ancak kanunla olur; Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya yönetmelik md. 13'te sınırlama aracı olarak sayılmaz.
• md. 13'teki ölçütler: öze dokunmama, Anayasanın sözü ve ruhu, demokratik toplum düzeni, lâik Cumhuriyetin gerekleri, ölçülülük.
• Durdurma sebepleri üç tanedir: savaş, seferberlik, olağanüstü hal; şart milletlerarası hukuktan doğan yükümlülüklerin ihlal edilmemesidir.
• Olağanüstü dönemde de dokunulamayan alan: yaşama hakkı (savaş hukukuna uygun ölümler hariç), maddi ve manevi bütünlük, din-vicdan-düşünceyi açıklamaya zorlanmama, suç ve cezaların geçmişe yürümemesi, masumiyet karinesi.