Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler

Aile ve çocuk (md. 41)

Aile Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır. Devlet; ailenin huzur ve refahı, özellikle ananın ve çocukların korunması ve aile planlamasının öğretimi ve uygulanması için tedbir alır, teşkilat kurar. Her çocuk korunma ve bakımdan yararlanma, yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma hakkına sahiptir. Devlet her türlü istismar ve şiddete karşı çocukları koruyucu tedbirleri alır.

Eğitim ve öğrenim (md. 42)

• Kimse eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz; öğrenim hakkının kapsamı kanunla düzenlenir.
• Eğitim, Atatürk ilkeleri ve inkılapları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır. Eğitim hürriyeti Anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldırmaz.
• İlköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır.
• Devlet, maddi imkânlardan yoksun başarılı öğrencilere burs ve başka yollarla yardım eder; özel eğitime ihtiyacı olanlar için tedbir alır.
• Türkçeden başka hiçbir dil eğitim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dili olarak okutulamaz; milletlerarası andlaşma hükümleri saklıdır.

Kıyılar, toprak, tarım (md. 43–45)

Kıyılar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır; kıyı ve sahil şeritlerinden yararlanmada öncelikle kamu yararı gözetilir. Topraksız çiftçiye dağıtılan topraklar bölünemez, miras hükümleri dışında devredilemez ve ancak dağıtılan çiftçiler ile mirasçılarınca işletilebilir. Devlet tarım arazileri ile çayır ve meraların amaç dışı kullanılmasını önlemek için üreticinin girdilerini kolaylaştırır.

Kamulaştırma, devletleştirme, özelleştirme (md. 46–47)

• Devlet ve kamu tüzel kişileri, kamu yararının gerektirdiği hallerde, gerçek karşılığını peşin ödemek şartıyla özel mülkiyetteki taşınmazları kamulaştırabilir ve idari irtifak kurabilir.
• Bedel ve kesinleşen artırım bedeli nakden ve peşin ödenir. İstisna: tarım reformu, büyük enerji ve sulama projeleri, iskân projeleri, yeni orman yetiştirilmesi, kıyıların korunması ve turizm amaçlı kamulaştırmalarda kanun taksit öngörebilir; taksit süresi beş yılı aşamaz ve taksitler eşit ödenir.
• Toprağı doğrudan işleten küçük çiftçinin bedeli her halde peşin ödenir. Taksitlerde ve ödenmemiş bedellerde kamu alacakları için öngörülen en yüksek faiz uygulanır.
• Kamu hizmeti niteliğindeki özel teşebbüsler, kamu yararının zorunlu kıldığı hallerde gerçek karşılığı üzerinden devletleştirilebilir. Özelleştirmenin esas ve usulleri kanunla gösterilir.

Çalışma hayatı (md. 48–55)

• Herkes dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetine sahiptir; özel teşebbüs kurmak serbesttir.
• Çalışma herkesin hakkı ve ödevidir. Kimse yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işte çalıştırılamaz; dinlenmek çalışanların hakkıdır.
• Çalışanlar ve işverenler önceden izin almaksızın sendika ve üst kuruluş kurabilir; kimse üye olmaya veya ayrılmaya zorlanamaz. İşçi niteliği taşımayan kamu görevlilerinin bu alandaki hakları kanunla düzenlenir.
• Memurlar ve diğer kamu görevlileri toplu sözleşme yapma hakkına sahiptir; uyuşmazlıkta Kamu Görevlileri Hakem Kuruluna başvurulabilir, kararları kesindir ve toplu sözleşme hükmündedir.
• İşçiler toplu iş sözleşmesi uyuşmazlığında grev hakkına sahiptir. Grev ve lokavt yasaklandığında veya ertelemenin sonunda uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu çözer; kararları kesin ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir. Greve katılmayanların çalışması engellenemez.
• Ücret emeğin karşılığıdır; asgari ücret tespitinde çalışanların geçim şartları ile ülkenin ekonomik durumu gözönünde bulundurulur.

Sağlık, konut, gençlik, spor, sosyal güvenlik (md. 56–65)

• Herkes sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir; çevreyi korumak Devletin ve vatandaşların ödevidir. Kanunla genel sağlık sigortası kurulabilir.
• Spor federasyonlarının yönetim ve disiplin kararlarına karşı ancak zorunlu tahkim yoluna gidilir; tahkim kurulu kararları kesindir, hiçbir yargı merciine başvurulamaz.
• Herkes sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Şehit dul ve yetimleri, malul ve gaziler, sakatlar, yaşlılar ve korunmaya muhtaç çocuklar özel olarak korunur. Yurt dışında çalışan vatandaşlar için de tedbir alınır.
• Devlet sosyal ve ekonomik görevlerini, öncelikleri gözeterek malî kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir (md. 65).

Sınavda dikkat

• Kamulaştırmada taksit en fazla 5 yıldır ve eşit taksitle ödenir; küçük çiftçinin bedeli her durumda peşindir.
• Kamu Görevlileri Hakem Kurulu memurların toplu sözleşmesi içindir; Yüksek Hakem Kurulu işçilerin grev-lokavt uyuşmazlıkları içindir.
• İlköğretim zorunlu ve Devlet okullarında parasızdır.
• Spor federasyonu kararlarına karşı yargı yolu değil zorunlu tahkim vardır.
• Sosyal ve ekonomik ödevlerin sınırı: malî kaynakların yeterliliği (md. 65).