Kişinin Hakları ve Ödevleri

Kişinin dokunulmazlığı (md. 17)

Herkes yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir. Tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında vücut bütünlüğüne dokunulamaz; kişi rızası olmadan bilimsel ve tıbbi deneylere tabi tutulamaz. Kimseye işkence ve eziyet yapılamaz. Meşru müdafaa, yakalama ve tutuklama kararlarının yerine getirilmesi, tutuklu veya hükümlünün kaçmasının önlenmesi, ayaklanma veya isyanın bastırılması ya da olağanüstü hallerde yetkili merciin emirlerinin uygulanması sırasında, silah kullanılmasına kanunun cevaz verdiği zorunlu durumlarda meydana gelen öldürme fiilleri birinci fıkra hükmü dışındadır.

Zorla çalıştırma yasağı (md. 18)

Hiç kimse zorla çalıştırılamaz; angarya yasaktır. Hükümlülük veya tutukluluk süreleri içindeki çalıştırmalar, olağanüstü hallerde vatandaşlardan istenecek hizmetler ve ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda vatandaşlık ödevi niteliğindeki beden ve fikir çalışmaları zorla çalıştırma sayılmaz.

Kişi hürriyeti ve güvenliği (md. 19)

• Tutuklama: suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunan kişiler, kaçma veya delil karartma gibi hallerde hâkim kararıyla tutuklanabilir.
• Hâkim kararı olmadan yakalama ancak suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yapılabilir.
• Sebepler ve iddialar yazılı, mümkün değilse sözlü olarak derhal; toplu suçlarda en geç hâkim huzuruna çıkarılıncaya kadar bildirilir.
• Yakalanan veya tutuklanan kişi, yol süresi hariç en geç 48 saat, toplu suçlarda en çok 4 gün içinde hâkim önüne çıkarılır. Bu süreler olağanüstü hal ve savaş hallerinde uzatılabilir.
• Yakalama veya tutuklama yakınlarına derhal bildirilir. Tutuklunun makul sürede yargılanma ve serbest bırakılmayı isteme hakkı vardır.
• Bu esaslar dışında işleme tabi tutulanların zararı tazminat hukukunun genel prensiplerine göre Devletçe ödenir.

Özel hayat, konut, haberleşme (md. 20, 21, 22)

Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz. Üst, özel kâğıt ve eşya araması; konuta girme, arama ve el koyma; haberleşmenin engellenmesi ve gizliliğine dokunulması için kural usulüne göre verilmiş hâkim kararı, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emridir. Yetkili merciin kararı 24 saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur; hâkim kararını 48 saat içinde açıklar, aksi halde el koyma veya karar kendiliğinden kalkar. Herkes kişisel verilerinin korunmasını isteme hakkına sahiptir; kişisel veriler ancak kanunda öngörülen hallerde veya kişinin açık rızasıyla işlenebilir.

Yerleşme ve seyahat (md. 23)

Yerleşme hürriyeti suç önleme, sosyal ve ekonomik gelişme, sağlıklı kentleşme ve kamu mallarını koruma amaçlarıyla; seyahat hürriyeti suç soruşturma ve kovuşturması ile suç önleme amaçlarıyla kanunla sınırlanabilir. Vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti ancak suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hâkim kararına bağlı olarak sınırlanabilir. Vatandaş sınır dışı edilemez.

Din, düşünce, bilim ve sanat (md. 24–27)

• Din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretimde zorunlu derstir; bunun dışındaki din eğitimi kişinin kendi isteğine, küçüklerde kanuni temsilcinin talebine bağlıdır.
• Kimse düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz. Radyo, televizyon, sinema yayımlarının izin sistemine bağlanması md. 26'ya aykırı değildir.
• Bilim ve sanatta yayma hakkı, Anayasanın 1, 2 ve 3. maddelerinin değiştirilmesini sağlamak amacıyla kullanılamaz.

Basın ve yayım (md. 28–32)

• Basın hürdür, sansür edilemez; basımevi kurmak izin ve mali teminat şartına bağlanamaz.
• Dağıtımı önleme ve toplatma kararlarında yetkili merci kararını 24 saat içinde hâkime bildirir; hâkim 48 saat içinde onaylamazsa karar hükümsüz sayılır.
• Süreli yayınlar mahkeme kararıyla geçici olarak kapatılabilir.
• Süreli yayın için kanunun gösterdiği bilgi ve belgelerin yetkili mercie verilmesi yeterlidir.
• Basın araçları suç aleti olduğu gerekçesiyle zapt ve müsadere edilemez (md. 30).
• Düzeltme ve cevap yayımlanmazsa hâkim, müracaattan itibaren en geç 7 gün içinde karar verir (md. 32).

Dernek, toplantı, mülkiyet (md. 33–35)

Dernek kurma ve toplantı-gösteri yürüyüşü düzenleme önceden izin almaksızın yapılır. Dernekler hâkim kararıyla kapatılabilir; gecikmede sakınca varsa kanunla yetkili merci faaliyetten men edebilir, karar 24 saatte hâkime sunulur, hâkim 48 saatte açıklar. md. 33 hükümleri vakıflara da uygulanır. Mülkiyet ve miras hakları ancak kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabilir.

Hakların korunması (md. 36–40)

• Hiçbir mahkeme görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz (md. 36).
• Kanuni hâkim güvencesi: olağanüstü yargı mercileri kurulamaz (md. 37).
• Suç ve cezalar kanunidir; ceza sorumluluğu şahsidir; kanuna aykırı elde edilen bulgular delil olamaz; ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez; idare kişi hürriyetini kısıtlayan müeyyide uygulayamaz (Silahlı Kuvvetlerin iç düzeni için kanunla istisna getirilebilir); vatandaş, Uluslararası Ceza Divanı yükümlülükleri hariç, yabancı ülkeye verilemez (md. 38).
• İspat hakkı: kamu görevlilerine görevle ilgili isnatlardan açılan hakaret davalarında sanık isnadın doğruluğunu ispat edebilir (md. 39).
• Devlet işlemlerinde başvurulacak kanun yollarını, mercileri ve süreleri belirtmek zorundadır; görevlinin haksız işleminden doğan zarar Devletçe tazmin edilir, Devletin görevliye rücu hakkı saklıdır (md. 40).

Sınavda dikkat

• Hâkim önüne çıkarma: 48 saat, toplu suçlarda 4 gün. Merci kararlarında ise 24 saat (hâkime sunma) ve 48 saat (hâkimin kararı) kuralı geçerlidir.
• Yurt dışına çıkma yalnızca suç soruşturması/kovuşturması sebebiyle ve hâkim kararıyla sınırlanabilir; idari kararla sınırlanamaz.
• Düzeltme ve cevap hakkında hâkimin karar süresi 7 gündür.
• Ölüm cezası ve genel müsadere yasaktır; özel müsadere bu yasak kapsamında sayılmamıştır.
• Dernekle ilgili md. 33 hükümleri vakıflara da uygulanır.