Siyasi Haklar ve Ödevler

Türk vatandaşlığı (md. 66)

Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür. Türk babanın veya Türk ananın çocuğu Türktür. Vatandaşlık kanunun gösterdiği şartlarla kazanılır ve ancak kanunda belirtilen hallerde kaybedilir. Hiçbir Türk, vatana bağlılıkla bağdaşmayan bir eylemde bulunmadıkça vatandaşlıktan çıkarılamaz. Vatandaşlıktan çıkarma ile ilgili karar ve işlemlere karşı yargı yolu kapatılamaz.

Seçme, seçilme ve siyasi faaliyet (md. 67)

• Seçimler ve halkoylaması serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılır.
• On sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir.
• Oy kullanamayanlar: silah altındaki er ve erbaşlar, askeri öğrenciler ve taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç ceza infaz kurumlarındaki hükümlüler. Cezaevlerinde oy kullanmaya ilişkin güvenlik tedbirlerini Yüksek Seçim Kurulu tespit eder; oylama görevli hâkimin yerinde yönetim ve denetimi altında yapılır.
• Seçim kanunları temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini bağdaştıracak biçimde düzenlenir.
• Seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz.

Siyasi partiler (md. 68)

• Parti üyesi olabilmek için on sekiz yaşını doldurmak gerekir. Siyasi partiler demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır ve önceden izin almadan kurulur.
• Partiye üye olamayanlar: hâkimler ve savcılar, Sayıştay dahil yüksek yargı organları mensupları, memur statüsündeki kamu görevlileri, işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri, Silahlı Kuvvetler mensupları ve yükseköğretim öncesi öğrenciler.
• Yükseköğretim elemanlarının üyeliği ancak kanunla düzenlenebilir; bunlar merkez organları dışında parti görevi alamaz. Yükseköğretim öğrencilerinin üyeliğinin esasları kanunla düzenlenir.
• Devlet partilere yeterli düzeyde ve hakça mali yardım yapar.

Partilerin uyacakları esaslar ve kapatma (md. 69)

• Partiler ticari faaliyete giremez. Mali denetimi Anayasa Mahkemesi yapar ve bu görevde Sayıştaydan yardım alır; kararları kesindir.
• Kapatma davasını Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açar; Anayasa Mahkemesi kesin olarak karara bağlar.
• Eylemler nedeniyle temelli kapatma ancak partinin bu fiillerin odağı haline geldiğinin tespitiyle mümkündür. Anayasa Mahkemesi temelli kapatma yerine, fiillerin ağırlığına göre Devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun bırakma kararı verebilir.
• Temelli kapatılan parti başka ad altında kurulamaz; kapatmaya sebep olan üyeler kararın Resmî Gazetede gerekçeli yayımından itibaren beş yıl başka partinin kurucusu, üyesi, yöneticisi veya deneticisi olamaz.
• Yabancı devletlerden, uluslararası kuruluşlardan veya Türk uyruğunda olmayan kişilerden maddi yardım alan partiler temelli kapatılır.

Kamu hizmeti, mal bildirimi, vatan hizmeti, vergi (md. 70–73)

• Her Türk kamu hizmetine girme hakkına sahiptir; hizmete alınmada görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayırım gözetilemez.
• Mal bildirimi ve tekrarlanma süreleri kanunla düzenlenir; yasama ve yürütme organlarında görev alanlar bundan istisna edilemez.
• Vatan hizmeti her Türkün hakkı ve ödevidir.
• Herkes mali gücüne göre vergi öder. Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir, kaldırılır. Muaflık, istisna, indirim ve oranlarda kanunun belirttiği yukarı ve aşağı sınırlar içinde değişiklik yetkisi Cumhurbaşkanına verilebilir.

Dilekçe, bilgi edinme, kamu denetçisi (md. 74)

Vatandaşlar ve karşılıklılık esası gözetilerek Türkiye'de ikamet eden yabancılar, yetkili makamlara ve TBMM'ye yazı ile başvurabilir; sonuç gecikmeksizin yazılı bildirilir. Herkes bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Kamu Denetçiliği Kurumu TBMM Başkanlığına bağlıdır. Kamu Başdenetçisi TBMM tarafından gizli oyla dört yıl için seçilir: ilk iki oylamada üye tamsayısının üçte iki, üçüncüde salt çoğunluğu aranır; sağlanamazsa en çok oy alan iki aday arasında dördüncü oylama yapılır.

Sınavda dikkat

• Taksirli suçtan hüküm giyen hükümlü oy kullanabilir; diğer hükümlüler, er-erbaşlar ve askeri öğrenciler kullanamaz.
• Seçim kanunu değişikliği bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz.
• Kapatma davasını Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açar, Anayasa Mahkemesi karar verir; mali denetimde AYM Sayıştaydan yardım alır.
• Yükseköğretim öncesi öğrenciler partiye üye olamaz; yükseköğretim öğrencilerinin üyeliği kanunla düzenlenir.
• Kamu Başdenetçisi 4 yıl için gizli oyla seçilir; Kurum TBMM Başkanlığına bağlıdır.