Yargı

Mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı (md. 138–140)

• Hâkimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verir. Hiçbir organ, makam veya kişi mahkemelere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz.
• Görülmekte olan dava hakkında Yasama Meclisinde soru sorulamaz, görüşme yapılamaz. Yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bunları değiştiremez, yerine getirilmesini geciktiremez.
• Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, istemedikçe yaş haddinden önce emekliye ayrılamaz, mahkeme veya kadro kaldırılsa da özlük haklarından yoksun kılınamaz.
• Hâkimler ve savcılar altmış beş yaşını bitirinceye kadar hizmet görür; kanunda belirtilenler dışında resmî veya özel görev alamaz; idari görevleri yönünden Adalet Bakanlığına bağlıdır.

Duruşma, kuruluş, denetim (md. 141–144)

Duruşmalar herkese açıktır; ancak genel ahlak veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde kapalı yapılabilir. Bütün mahkeme kararları gerekçeli yazılır; davaların en az giderle ve süratle sonuçlandırılması yargının görevidir. Mahkemelerin kuruluşu kanunla düzenlenir. Disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkeme kurulamaz; ancak savaş halinde asker kişilerin görevle ilgili suçlarına bakacak askerî mahkemeler kurulabilir. Adalet hizmetlerinin denetimi adalet müfettişleri ve iç denetçilerce yapılır.

Anayasa Mahkemesi: kuruluş (md. 146–147)

• On beş üye. TBMM üç üye seçer: ikisi Sayıştay, biri baro başkanlarının göstereceği serbest avukatlar arasından. Cumhurbaşkanı on iki üye seçer: üçü Yargıtay, ikisi Danıştay, üçü YÖK'ün göstereceği öğretim üyeleri, dördü üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hâkim ve savcılar ile en az beş yıl raportörlük yapmış AYM raportörleri arasından.
• Üyelik şartı: kırk beş yaş; avukat ve üst kademe yöneticileri ile hâkim ve savcılarda en az yirmi yıl çalışma; öğretim üyelerinde profesör veya doçent unvanı.
• Başkan ve iki başkanvekili dört yıl için gizli oyla seçilir. Üyeler on iki yıl için seçilir, iki defa seçilemez, altmış beş yaşında emekli olur.

AYM: görevler ve işleyiş (md. 148–153)

• Kanunları, CBK'ları ve TBMM İçtüzüğünü şekil ve esas bakımından denetler; Anayasa değişikliklerini yalnızca şekil bakımından denetler. Olağanüstü hal ve savaş hallerinde çıkarılan CBK'lar aleyhine dava açılamaz.
• Şekil denetimini Cumhurbaşkanı veya TBMM üyelerinin beşte biri isteyebilir; kanunun yayımından itibaren on gün geçtikten sonra şekil bozukluğuna dayalı dava açılamaz.
• Bireysel başvuru: Anayasadaki ve AİHS kapsamındaki haklarından birinin kamu gücünce ihlal edildiğini iddia eden herkes, olağan kanun yollarını tüketerek başvurabilir.
• Yüce Divan: Cumhurbaşkanı, TBMM Başkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, yüksek mahkeme başkan ve üyeleri, HSK ve Sayıştay başkan ve üyeleri, Genelkurmay Başkanı ve kuvvet komutanları görevle ilgili suçlardan yargılanır.
• İki bölüm ve Genel Kurul halinde çalışır; Genel Kurul en az on üye ile toplanır. Anayasa değişikliğini iptal, parti kapatma veya Devlet yardımından yoksun bırakma için toplantıya katılanların üçte iki oyu gerekir.
• İptal davası (soyut norm): Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki parti grubu ve üye tamsayısının en az beşte biri; süre Resmî Gazetede yayımdan itibaren altmış gün.
• İtiraz yolu (somut norm): mahkeme davayı geri bırakır; AYM beş ay içinde karar verir. Esasa girerek verilen red kararından sonra on yıl geçmedikçe aynı hüküm için tekrar başvurulamaz.
• AYM kararları kesindir; iptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz, geriye yürümez. İptalin yürürlüğe giriş tarihi en fazla bir yıl ertelenebilir.

Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi (md. 154–158)

• Yargıtay üyeleri HSK tarafından seçilir; Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Başsavcıvekili, Yargıtay Genel Kurulunun belirleyeceği beşer aday arasından Cumhurbaşkanınca dört yıl için seçilir.
• Danıştay üyelerinin dörtte üçü HSK, dörtte biri Cumhurbaşkanı tarafından seçilir. Danıştay kamu hizmeti imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında iki ay içinde düşüncesini bildirir.
• Uyuşmazlık Mahkemesi adli ve idari yargı arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözer; başkanını AYM kendi üyeleri arasından görevlendirir.

HSK ve Sayıştay (md. 159–160)

• HSK on üç üye, iki daire; Başkanı Adalet Bakanı, Bakanlık Müsteşarı tabii üye. Cumhurbaşkanı dört üye, TBMM yedi üye seçer. Üyeler dört yıl için seçilir, bir kez daha seçilebilir. Meslekten çıkarma dışındaki kararlarına karşı yargı yolu kapalıdır.
• Sayıştay, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler ile sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetler; mahalli idareleri de denetler. Kesin hükümlere karşı on beş gün içinde bir kereye mahsus karar düzeltme istenebilir; idari yargıya gidilemez. Vergi konularında Danıştay ile Sayıştay kararları çelişirse Danıştay kararı esas alınır.

Sınavda dikkat

• AYM: 15 üye, 12 yıl, tek dönem, 65 yaş; iptal davası 60 gün, şekil iptali 10 gün, itiraz yolunda karar 5 ay, red sonrası 10 yıl.
• İptal kararı geriye yürümez; yürürlük en fazla 1 yıl ertelenebilir.
• Danıştay: 3/4 HSK, 1/4 Cumhurbaşkanı.
• HSK kararlarında yargı yolu yalnızca meslekten çıkarma için açıktır.
• Sayıştay karar düzeltme süresi 15 gün; vergi uyuşmazlığında Danıştay kararı esastır.