2018/38: Aylık hesaplama sistemi

Bu bölüm malullük, yaşlılık ve ölüm aylıklarının nasıl hesaplandığını anlatır. Önce hangi sistemin uygulanacağı belirlenir. 4/1-(a) ve 4/1-(b)'lilerde malullük ve yaşlılıkta tahsis talep tarihi, ölümde ölüm tarihi belirleyicidir. 2008/Ekim'den itibaren ilk defa 4/1-(c)'li olanlar yalnız yeni sisteme tabidir.

Kanunla getirilen yeni sistem ve sistem ayrımı (3/0/0)

• Özel sektörde 31/12/1999, kamuda 14/1/2000 (dahil) ve öncesi talep ya da ölüm: 506 sayılı Kanunun gösterge sistemi.
• 2000 öncesi hizmeti olup 2000 ile 2008/Ekim arasında talep ya da ölüm (özel 30/9/2008, kamu 14/10/2008): gösterge + 4447 ikili karma.
• Sigortalılığı 2000 sonrası başlayıp aynı aralıkta talep: yalnız 4447 sistemi.
• Sigortalılığı 2008/Ekim (dahil) sonrası başlayan: yalnız 5510 yeni sistemi.
• 2000 sonrası hizmeti olup 2008/Ekim sonrası talep (özel 1/10/2008, kamu 15/10/2008): 4447 + 5510 ikili karma.
• 2000 öncesi hizmeti olup 2008/Ekim sonrası talep: gösterge + 4447 + 5510 üçlü karma.

5510 sonrası ilk defa sigortalı olup birden fazla statüde çalışanlarda yaşlılık talebi, sigortalılık süresi içinde en fazla sigortalılığın geçtiği statüye göre sonuçlanır. Sürelerin eşitliği, malullük, ölüm, yaş haddinden resen emeklilik, süresi kanunla belirlenen göreve atanma ya da seçilme ve statünün kanunla değişmesi hallerinde son statü esas alınır (5510 md. 53).

Ortalama aylık kazanç şöyle bulunur: her yılın prime esas kazancı güncelleme katsayısıyla güncellenir. Katsayı, TÜFE değişiminin %100'ü ile GSYH gelişme hızının %30'unun toplamına 1 eklenerek bulunur. Güncellenmiş kazançlar toplamı toplam prim gününe bölünür, çıkan ortalama günlük kazancın 30 katı alınır.

Aylık hesabına esas parametreler (3/0/1.1)

Prime esas kazançlar:

• Kazanç, 5510 md. 82'deki alt sınırın altında ve üst sınırın üstünde olamaz.
• Takvim yılı özel ve kamu sektörüne göre belirlenir. Sektör değişen yılın başı önceki sektörün, sonu sonraki sektörün yıl kavramına göre alınır.
• Hizmet borçlanmasında seçilen kazanç, borcun ödendiği tarihteki asgari kazanca oranlanır. Bu oran borçlanılan ayın asgari kazancıyla çarpılır; sonuç o ayın azami kazancını geçemez.
• Birden fazla statüdeki kazançlar, 4/1-(c) süreleri hariç, üst sınırı geçmeyecek şekilde yıl kazancı olarak alınır.
• 6111 sayılı Kanun (1/3/2011): 4/1-(a) esas alınan kişi, yazılı talep ederek esas alınmayan 4/1-(b) kapsamında da prim öderse bu primler uzun vadede 4/1-(a) sayılır. Kazançlar alt-üst sınır içinde birlikte alınır; gün sayıları ayda 30 günü geçmeyecek şekilde birleştirilir. 4/1-(a)'daki eksik günü 30'a tamamlayan 4/1-(b) süreleri, yaşlılıkta statü tespitinde ayrı ayrı sayılır. Malullük ve ölümde son statüye göre 4/1-(b) kabul edilir.
• Talep ya da ölüm yılı ve bir önceki yıl hariç, her yılın kazancı sonraki yılların güncelleme katsayılarıyla artırılır. Bu iki yılın kazancı da toplama katılır.
• OGK = güncellenmiş kazançlar toplamı / toplam prim günü. Karma sistemde yalnız 2008/Ekim sonrası günler kullanılır.

Prim ödeme gün sayısı: OGK'nın bölen gün sayısına kazançsız günler eklenmez. Bunlar maden yeraltı işlerindeki günlerin dörtte biri, 5510 md. 40 ve 49'daki itibari hizmet ve FHSZ günleri, 3160 sayılı Kanuna göre pilot ve uçuş ekibine verilen itibari hizmettir. OAK = OGK x 30.

Yaşlılık aylığı bağlama oranı:

• Her 360 gün için %2; 360'tan eksik günler orantılı hesaplanır.
• 5510 yürürlüğünde 3600 günü doldurmamış olanlarda, 5510 sonrası geçen ve önceki günleri 3600'e tamamlayan günlerin her 360'ı için %3 uygulanır. Bu yalnız 30/4/2008 (dahil) öncesi sigortalı olanlar içindir; 1/5/2008 ve sonrası ilk defa sigortalı olanlara uygulanmaz.
• Örnek: 5510 yürürlüğünde 2100 gün, talepte 5800 gün var. 1500 gün x %3 = %12,51; kalan 4300 gün x %2 = %23,88; ABO = %36,39.
• Maden yeraltı işlerinde ABO, 8100 gün üzerinden hesaplanan orandan (%45) az olamaz.
• İlk işe girişten önce malul olanlar ve engelliliği nedeniyle vergi indiriminden yararlananlarda ABO, 5400 gün üzerinden hesaplanan orandan (%30) az olamaz.
• ABO hiçbir durumda %90'ı geçemez.
• 5510 md. 28/4-5'e göre hak kazananlarda: 4/1-(a)'da gün 7200'den azsa ABO'ya esas gün = ÇGK x 7200 / %60 (ABO en fazla %40). 4/1-(b) ve (c)'de gün 9000'den azsa ABO'ya esas gün = ÇGK x 9000 / %60 (ABO en fazla %50). Gün bu sınırların üzerindeyse gerçek gün kullanılır. 28/5-(a)'da kurul %59'un üstünde oran bulsa da hesapta %59 alınır.

Malullük ve ölüm aylığı bağlama oranı: 4/1-(a)'da 7200 günden az ise %40, 4/1-(b) ve (c)'de 9000 günden az ise %50. Bu sınırların üzerindeki her tam yıl için 2 puan eklenir. Başkasının sürekli bakımına muhtaç sigortalıda oran 10 puan artırılır; üst sınır yine %90'dır.

Aylık hesabı (3/0/1.2)

• Aylık = OAK x ABO. Bu, talep ya da ölüm yılının Ocak aylığıdır.
• Alt sınır: asgari kazançlarla bulunan ortalama aylık kazancın %35'i, bakmakla yükümlü eş veya çocuk varsa %40'ı.
• Malullük ve ölümde ikinci alt sınır: talep ya da ölüm yılından önceki yılın son ödeme ayında, ilgili statüde dosya bazında ödenen en düşük yaşlılık aylığı.
• Aylık başlangıcı yılın ilk yarısındaysa Ocak artışı, ikinci yarısındaysa önce Ocak sonra Temmuz artışı uygulanır.

Karma sistem: 2008/Ekim öncesi sigortalı, sonrası talep (3/0/2)

Farklı kanunlara ya da birden fazla statüye tabi olanlarda aylığın bağlanacağı kanun mülga 2829 sayılı Kanuna göre bulunur. Yaşlılıkta son yedi yıllık fiili hizmette en fazla hizmetin geçtiği statü esas alınır. Sürelerin eşitliği, malullük, ölüm, resen emeklilik, kanunla belirlenen göreve atanma ya da seçilme ve statünün kanunla değişmesinde son statü geçerlidir.

Tuzak: 5510 sonrası ilk defa sigortalı olanlarda "tüm sigortalılık süresinde en fazla" (md. 53), 5510 öncesi sigortalılarda "son yedi yılda en fazla" (2829 md. 8) kuralı işler.

4/1-(a) sigortalıları için karma hesap (3/0/2.1)

Üç aşama vardır: (A) 2008/Ekim öncesi kısmi aylık, yani A1 (2000 öncesi) + A2 (2000-2008/Eylül); (B) 2008/Ekim sonrası kısmi aylık; (C) birleştirme.

A1 (gösterge sistemi): Aylık = Gösterge x Katsayı x ABO.

• Gösterge: 2000 öncesi primi ödenmiş son 10 yılın kazanç ortalamasına göre önce üst gösterge tablosundan aranır. Bulunamazsa son 5 yılın ortalamasıyla gösterge tablosuna bakılır; yıl eksikse mevcut yıllar kullanılır. Tablodaki eşit sayı, yoksa en yakın sayı alınır (Ek-6).
• Yaşlılık ABO: gösterge tablosunda %60; üst göstergede 10/1 kademesi %59,9'dan 1/10 kademesi %50'ye kadar binde bir azalır. Kadında 50, erkekte 55 yaştan sonraki her tam yaş ve 5000 günden fazla her 240 gün için +1, 5000'den eksik her 240 gün için -1 puan uygulanır. Özel koşullu aylıklarda oran %60'ın altına düşmez ve indirim yapılmaz. Üst sınır %85'tir.
• Malullük ABO: gösterge tablosunda %70, bakıma muhtaçsa %80. Üst göstergede derece-kademe oranı (%50-59,9) değişmez.
• Ölüm ABO: gösterge tablosunda %60; yaş ve 5000 günü aşan her 240 gün için artırılır, eksik gün için indirim yapılmaz. Gösterge tablosunda en az %70, üst göstergede en az %50, her durumda en fazla %85.
• Katsayı 12.000'dir (31/12/1999'da geçerli olan).
• Tam aylık en az (10175 x 12000 x ABO), gösterge tablosunda en az (9475 x 12000 x %70) olur. Kısmi aylık = tam aylık x 2000 öncesi gün / toplam gün. Bu aylık önce %5,9 artışla 2000/Ocak'a, sonra her yılın TÜFE ve GH oranlarıyla 2008/Ocak'a taşınır.

A2 (4447 sistemi):

• OYK: 2000-2006 kazançları 2008'e kadar her yıl önce TÜFE, sonra GH ile güncellenir. 2007 ve 2008/Ocak-Eylül kazançları güncellenmez. Toplam, 2000-2008/Eylül günlerine bölünüp 360 ile çarpılır.
• Yaşlılık ABO: ilk 3600 günün her 360'ı için %3,5, sonraki 5400 gün için %2, sonrası için %1,5. Özel koşullu aylıkta oran %60'tan az olamaz.
• Malullük %60, bakıma muhtaçsa %70. Ölüm %60'tır; 8100-9000 gün arasındaki her 360 gün için %2, 9000 gün sonrası her 360 gün için %1,5 artar.
• Tam aylık = (OYK x ABO) / 12. Bu tutar asgari kazancın aylık tutarının %35'inden az olamaz. Kısmi aylık = tam aylık x 2000-2008/Eylül günleri / toplam gün.

B (5510): OAK x ABO ile bulunan tam aylık, 2008/Ekim sonrası günlerin toplam güne oranıyla kısmileştirilir.

Birleştirme: A kısmi aylığı, eski tam aylığın TÜFE ile taşınmış tutarı ve 1999 asgari aylığının taşınmış tutarı esas alınarak gün oranına göre bulunan miktarın altında olamaz. A, 2008 dahil her yılın güncelleme katsayısıyla talep ya da ölüm yılının Ocak'ına taşınır. C = A + B olur, ardından Ocak/Temmuz artışları uygulanır. Malullük ve ölümde en düşük yaşlılık aylığı kontrolü yapılır.

4/1-(b) sigortalıları için karma hesap (3/0/2.2)

• A1 (1479 md. 36): 31/12/1999'daki basamağın 2003 yılı ikinci dönem gösterge tablosundaki değeri x ABO. Son basamakta en az bir tam yıl prim ödenmişse o basamağın, ödenmemişse bir alt basamağın %70'i alınır. 25 yılı aşan her tam yıl ve kadında 50, erkekte 55 yaştan sonraki her tam yaş için +1 puan eklenir. 15 tam yıl ödeyip 25 yılı doldurmayanlarda eksik her tam yıl için -1 puan uygulanır. 28/4-5 kapsamında 9000'den eksik her 360 gün için %70'ten 1 puan düşülür.
• A2: 1/1/2000-1/10/2008 arasında ödenen basamakların bekleme süresi dikkate alınarak bulunan ağırlıklı ortalama x ABO. ABO, ilk 10 tam yıl için yılda %3,5, sonraki 15 yıl için %2, 25 yıldan sonrası için %1,5'tir.
• A1 + A2 toplamına, 2003'te ödenmesi gereken sosyal destek ödemesinden kalan kısmın gün oranı eklenir (100 TL için 85,95; 75 TL için 64,46). Toplam, 2004-2007 artışlarıyla 2008/Ocak'a taşınır.
• Malullük ve ölüm: yalnız 1/1/2000 sonrası süreler dikkate alınır. Malullük ABO %65'tir, bakıma muhtaçsa %75. Ölüm ABO %65'tir ve 25 yılı aşan her tam yıl için 1,5 puan artar; bakıma muhtaçlık dikkate alınmaz.
• B ve birleştirme 4/1-(a)'daki gibidir. Malullük ve ölümde 4/1-(b) için en düşük yaşlılık aylığı kontrolü yapılır.

2008/Ekim'den itibaren ilk defa 4/1-(c)'li olanlar (3/0/2.3)

Daha önce sigortalılığı olup 2008/Ekim sonrası ilk defa 4/1-(c)'li olanlarda bağlanacak kanun, 2008/Ekim öncesi fiili hizmetlere göre mülga 2829'la belirlenir. Statü 4/1-(a) ise 4/1-(a) usulüyle A1 ve A2, statü 4/1-(b) ise 4/1-(b) usulüyle A1 ve A2 hesaplanır. 2008/Ekim sonrası B kısmı ise 4/1-(c) kısmi aylığıdır. Bu hüküm 506 geçici 20 sandık hizmetlerinin birleştirilmesinde de uygulanır.

2926 sayılı Kanuna tabi sigortalılar (3/0/2.4)

2926'nın 14, 18 ve 24 üncü maddeleri hariç diğer maddeleri 4956 sayılı Kanunla 2/8/2003'ten itibaren kaldırılmış ve 1479 uygulanmaya başlanmıştır. 5510 ile Kanunun tamamı kaldırılmıştır. Hesap şöyledir:

• Malullük: son basamak göstergesi x katsayı x %70, bakıma muhtaçsa %80.
• Yaşlılık: basamakta en az bir tam yıl prim ödenmişse %70, ödenmemişse bir önceki basamak esas alınır. Kadında 58, erkekte 60 yaştan sonraki her tam yaş ve 25 yılı aşan her tam yıl için +1 eklenir; üst sınır %90'dır.
• Ölüm aylığı sigortalının aylığı esas alınarak bulunur. 3 tam yıl prim ödeyip 15 yılı doldurmadan ölende 15 yıl ödemiş gibi kısmi aylık hesaplanır. Üst sınır gösterge x katsayının %90'ıdır.
• 1/10/2008 sonrası talepte iki aylık toplanır: talep tarihindeki basamağa göre 2926 aylığı ve 2008 sonrası kazançlarla geçici 2'ye göre aylık.

2925 sayılı Kanuna tabi sigortalılar (3/0/2.5)

2008/Ekim sonrası 2925'e göre tescil yapılmaz; aylıklar geçici 2'ye göre hesaplanır.

• A1: gösterge, 2000 öncesi primi ödenmiş son 5 takvim yılının kazanç ortalamasıyla özel sektör tablolarından bulunur. Üst göstergeden aylık bağlanmaz.
• Yaşlılık ABO %60'tır, 5000 günü aşan her 240 gün için +1 eklenir. Eksik gün için indirim ve yaş artırımı yoktur; üst sınır %85'tir.
• Malullük %60, bakıma muhtaçsa %80. Ölüm %60'tır ve her 240 gün için +1 eklenir; yaş dikkate alınmaz, indirim yoktur, üst sınır %85'tir.
• A1 tam aylığına ve yaşlılık aylığında A2'ye alt sınır aylığı uygulanmaz. A2 ve B 506 uygulamasıyla aynıdır.

Fiili hizmet süresi zammının hesapta değerlendirilmesi (3/0/2.6)

2008/Ekim sonrası günlük kazanç = güncellenmiş kazançlar / 2008/Ekim sonrası gün sayısı. FHSZ bu bölen gün sayısına eklenmez. Ancak FHSZ toplam gün sayısına eklendiği için üç dönemin ABO'sunu da etkiler. Kısmileştirmede 2000 öncesi ve 2000-2008 dönemlerinde toplam güne, 2008/Ekim sonrası dönemde hem dönem gününe hem toplam güne eklenir. Örnek: 1200 günün tamamı FHSZ'li işte geçmişse, yıllık 90 gün zamla 300 gün eklenir. Toplam gün 9500 olur; günlük kazanç yine 1200'e bölünerek hesaplanır, kısmi oran 1500/9500'dür.

2000-2008/Eylül arası askerlik borçlanmaları (3/0/2.7)

• Askerlik 2000 öncesinde yapılmış, borçlanma talebi 2008/Ekim öncesiyse: yalnız gün olarak 2000 öncesi güne eklenir.
• Askerlik 2000 öncesinde, talep 2008/Ekim sonrasıysa: ilgili yıllara gün ve kazanç olarak mal edilir.
• Askerlik 2000-2008 arasında, talep 2008/Ekim öncesiyse: gün ve kazanç olarak sayılır. Yaşlılık ve malullükte başvuru yılına, ölümde ölüm yılına mal edilir.
• Askerlik 2000-2008 arasında, talep 2008/Ekim sonrasıysa: ilgili yıllara gün ve kazanç olarak mal edilir.
• 2000 sonrası ilk defa sigortalı olup 2000 öncesi askerliğini 2000-2008 arasında borçlanan 4/1-(a)'lının aylığı ikili karma (4447 + 5510) sisteme göre hesaplanır. Gösterge tespiti yapılmaz. A2'nin günlük kazancında askerlik günü bölene katılmaz; ABO toplam güne göre bulunur, kısmileştirmede ise askerlik günü 2000-2008 gününe eklenir.

Hizmet borçlanmalarının aylıkta değerlendirilmesi (3/0/2.8)

• 2008/Ekim öncesine ait olup sonra 5510 md. 41'e göre borçlanılan süreler ve kazançları, ilgili mülga kanuna göre değerlendirilir. Kazanç, ödeme tarihindeki asgari kazanca oranlama yöntemiyle bulunur.
• 4/1-(b)'lilerin 1/10/2008 öncesine ait olup sonradan borçlanılan süreleri gün sayısına eklenir, kazanç hesabında dikkate alınmaz. Mülga 1479 md. 51'de borçlanmanın basamak intibakında sayılacağına dair hüküm yoktur.
• Borçlanılan hizmet, borcun ödendiği tarihte geçerli olur.
• 2008/Ekim sonrası ilk defa 4/1-(c)'li olanların 1/10/2008 öncesi borçlanmaları da kazanca girmez; yalnız gün sayısına ve ABO'ya etki eder.

Malullük aylığı alırken yeniden çalışanların aylık hesabı (3/0/2.9)

Çalıştığı için malullük aylığı kesilen kişi işten ayrılıp yazılı istekte bulunur ve kontrol muayenesinde ilk maluliyetin devam ettiği anlaşılırsa aylık yeniden hesaplanır:

• İlk aylığa esas gün sayısı 9000'in üzerindeyse (4/1-(a)'da 7200) md. 30/3-(a)'ya göre, yaşlılık aylığı alırken çalışanlardaki gibi hesaplanır.
• Bu sınırın altındaysa eski aylık artışlarla güncellenir, eski günlerin toplam güne oranıyla kısmileştirilir ve buna emeklilik sonrası çalışmaya ait kısmi aylık eklenir. Yeni aylık, eski aylığın güncellenmiş tutarından az olamaz.

Sınavda dikkat

• Sistemi belirleyen tarih: malullük ve yaşlılıkta talep, ölümde ölüm tarihi. Eşikler özel sektörde 31/12/1999 ve 30/9/2008, kamuda 14/1/2000 ve 14/10/2008'dir.
• 5510 yaşlılık ABO'su her 360 gün için %2'dir. 3600'e tamamlayan günlerde %3 yalnız 30/4/2008 dahil öncesi sigortalılara uygulanır.
• Malullük ve ölümde taban oran 4/1-(a) için %40 (7200 gün), 4/1-(b) ve (c) için %50 (9000 gün); bakıma muhtaçlıkta +10, tavan %90'dır.
• Alt sınır %35, eş veya çocuk varsa %40'tır; malullük ve ölümde ayrıca en düşük yaşlılık aylığı kontrolü yapılır.
• FHSZ ve yeraltı ile itibari hizmet günleri OGK'nın bölenine girmez, ABO'ya girer.
• Gösterge sisteminde katsayı 12.000; yaş eşiği 506'da 50/55, 2926'da 58/60'tır. ABO tavanı 506'da %85, 2926'da %90'dır.
• 2925'te üst göstergeden aylık bağlanmaz, gösterge son 5 yıla göre bulunur ve alt sınır uygulanmaz.
• 4/1-(b)'nin 2008 öncesine ait sonradan borçlanmaları yalnız gün olarak sayılır.