2018/38: Zamanaşımı ve hak düşürücü süre

İki kavramı ayırarak başlayalım. Hak düşürücü süre, kanunda belirlenen süre içinde kullanılmayan hakkın bir daha hiç kullanılamamasıdır. Zamanaşımı ise bir sürenin geçmesiyle bir hakkın kazanılması, kaybedilmesi ya da bir yükümlülükten kurtulunmasıdır. Gelir ve aylıklarda zamanaşımı uygulanır: talep geç yapılırsa yalnız eski dönemlere ait kısım kaybedilir. Ödeneklerde ve toptan ödemelerde ise hak düşürücü süre uygulanır: süre geçerse hak tamamen kaybolur. Konu 506 sayılı Kanunun mülga 99 uncu maddesinde, 5510'da 97 nci maddede ve Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin 118 inci maddesinde düzenlenmiştir.

Gelir ve aylık bağlamada zamanaşımı (4/4/0)

• 506 mülga 99: İş kazası, meslek hastalığı ve ölüm sigortalarından hak kazanılan gelir ve aylıklar olay tarihinden itibaren beş yıl içinde istenmezse zamanaşımına uğrar ve aylık, yazılı istek tarihini takip eden ay başından başlar. Yani beş yıl geçince geçmiş dönemin tamamı kaybedilir. 1479 mülga 43'te de ölüm aylığında benzer kural vardı.
• 5510 md. 97: İş kazası, meslek hastalığı, vazife malullüğü ve ölüm hallerinde bağlanması gereken gelir ve aylıkların hakkın kazanıldığı tarihten itibaren beş yıl içinde istenmeyen kısmı zamanaşımına uğrar. Talep tarihinden geriye doğru beş yıl ödenir, daha eski kısım ödenmez.
• Haklı sebep istisnası: Başvurmamanın haklı bir sebebe dayandığını genel hükümlere göre ispat edenlere (ağır hastalık, kısıtlılık vb.) zamanaşımı uygulanmaz ve geçmişin tamamı ödenir.
• Kısa vadeli sigortalardan ve ölüm sigortasından kazanılan diğer haklar beş yıl içinde istenmezse düşer.

Hak 5510 öncesinde, talep sonrasında yapılmışsa iki aşamalı kontrol yapılır:

1. Önce hakkın doğduğu tarih ile 1/10/2008 arasına bakılır. Beş yıl dolmuşsa 2008/Ekim öncesi dönem ödenmez.
2. Sonra 1/10/2008 ile talep tarihi arasına bakılır. Beş yıl geçmemişse 1/10/2008'den itibaren ödenir. Geçmişse talepten geriye beş yıl ödenir.

• Örnek: ölüm 30/7/2003, aylık başlangıcı 1/8/2003, talep 25/7/2011. 2008/Ekim'e kadar beş yıl dolmuştur. 2008/Ekim ile talep arasında beş yıl geçmediğinden aylık 1/10/2008'den ödenir. Talep 30/11/2014 olsaydı talepten geriye beş yıl gidilir ve aylık 1/12/2009'dan ödenirdi.
• Hak 2008 öncesinde doğmuş ama 1/10/2008'de beş yıl dolmamışsa doğrudan md. 97 uygulanır. Örnek: başlangıç 1/11/2003, talep 15/5/2009. 1/10/2008'de süre dolmamıştır, talepte ise dolmuştur. Talepten geriye beş yıl gidilir (15/5/2004) ve aylık takip eden ay başından, yani 1/6/2004'ten ödenir.
• Talep tarihinde de beş yıl dolmamışsa zamanaşımı uygulanmaz; aylık hak edilen başlangıçtan ödenir.
• Kamu işyerlerinde aylık başlangıcı ayın 15'idir. Örnek: ölüm 30/1/2011, başlangıç 15/2/2011, talep 16/3/2016. Talepten geriye beş yıl 16/3/2011'dir; ödeme takip eden 15/4/2011'den başlar.
• 506 geçici 93 (5561 s. K.): 18/10/2006'dan önce ölüp 900 gün ve beş yıl şartıyla hak sahibi olanların aylıkları 2006/Kasım ödeme döneminden başlar. Zamanaşımı kontrolü ölüm tarihine göre değil, 2006/Kasım başlangıcına göre yapılır.

Genelgedeki özet tabloya göre ödenekler ve toptan ödemeler: Bağlanmış gelir ve aylıklarda 5510 sonrasında zamanaşımı yoktur. Ölüm toptan ödemesi, evlenme ödeneği ve cenaze ödeneği 5510 sonrasında olay tarihinden itibaren beş yıl içinde istenmelidir. Olay 5510 öncesindeyse 2008/Ekim ile talep arasına bakılır. 506 döneminde ölüm toptan ödemesinde ve ölüm sigortası kaynaklı evlenme ve cenaze ödeneklerinde hak düşürücü süre yoktu; yalnız iş kazası ve meslek hastalığı kaynaklı olanlarda beş yıl vardı. 1479 ve 2926'da cenaze ödeneği ile ölüm toptan ödemesi için on yıl vardı.

Zamanında alınmayan gelir ve aylıklar (4/4/2)

• 506 mülga 99 ve 1479 mülga 78'e göre bir döneme ait aylığı beş yıl içinde almayanlara o aylık ödenmezdi.
• 5510 md. 97'de bağlanmış aylığın zamanında alınmaması için zamanaşımı yoktur; talep halinde ödenir.
• 5510 öncesi bağlanmış aylıklarda, alınmayan ilk aylığın ödeme tarihi ile 1/10/2008 arasına bakılır. Beş yıl dolmuşsa 2008/Ekim öncesinden yalnız son beş yıl ile 2008/Ekim sonrası tamamı ödenir. Dolmamışsa öncesi ve sonrası tamamı ödenir.
• Örnek: en son 2002/Kasım aylığını alan 4/1-(b)'li 10/8/2010'da başvurur. İlk alınmayan ödeme 26/12/2002 tarihlidir ve 1/10/2008'de beş yıl dolmuştur. Bu nedenle 1/10/2003 sonrası aylıklar ödenir.

İş kazası ve meslek hastalığında zamanaşımı (4/4/3)

• 506'daki "olay tarihi" ile 5510'daki "hakkın kazanıldığı tarih" uygulamada sürekli iş göremezlik gelirinin başlangıç tarihi olarak alınır.
• Gelir için kazanın iş kazası sayılması yetmez. Kurum sağlık kurulunun en az %10 meslekte kazanma gücü kaybı tespit etmesi ve sigortalının yazılı talepte bulunması gerekir. Zamanaşımında gelir başlangıcı ile talep tarihi karşılaştırılır.
• Gelirin başlangıcı: 506'ya göre ilk istirahatin bitimini izleyen gün. 5510 md. 19'a göre geçici iş göremezlik ödeneğinin bittiği tarih; bu hal tespit edilemeden sürekli iş göremezlik olmuşsa rapor tarihini takip eden ay başı.
• Kurum kazayı iş kazası saymamış, sonra mahkeme saymışsa sigortalının başvurmaması haklı sebep kabul edilir. Zamanaşımı uygulanmadan rapor tarihini takip eden günden gelir bağlanır.
• Kurum iş kazası saymış ama sigortalı beş yıldan sonra talepte bulunmuşsa (506 dönemi) gelir talebi takip eden ay başından başlar.
• Kurum oranı %10'un altında bulmuş, mahkeme %15 tespit etmişse gelir mahkeme kararının kesinleştiği tarihi takip eden ay başından başlar.
• Mahkeme iş kazası saymış ama rapor yoksa sevk yapılır. Oran %10 ve üzeri çıkarsa rapor tarihini takip eden ay başından gelir bağlanır.
• %15 oran tespit edilip yıllarca talepte bulunulmamışsa zamanaşımı uygulanır ve gelir talebi takip eden ay başından başlar.

Yeni 4/1-(c)'lilerde vazife malullüğü ve ölüm (4/4/4)

• Hakkın kazanıldığı tarihten itibaren beş yıl içinde istenmeyen kısım zamanaşımına uğrar; başvurudan geriye beş yıl ödenir.
• Başlangıç: emekli iken ölümde ölümü takip eden ayın 1'i. Görevde iken ölümde aylığını ayın 15'inde alanlar için ölümü takip eden ayın 15'i, ayın 1'inde alanlar için takip eden ayın 1'i.
• Örnek: ölüm 27/11/2014, hak 15/12/2014. Başvuru 27/12/2016 ise tamamı ödenir. Başvuru 11/3/2021 ise geriye beş yıl gidilir ve ödeme 1/4/2016'dan başlar.
• Kurumun zamanında bildirmediği vazife malullüğünde de zamanaşımı uygulanır; başvurudan geriye beş yıl ödenir.

Gaiplikte zamanaşımı ve hak düşürücü süre (4/4/5)

• Gaiplik kararı alınmadan hak sahibi başvuru yapamaz. Bu nedenle gelir ve aylıklarda, toptan ödemelerde ve GSS alacaklarında süreler, mahkemenin hükmettiği ölüm tarihinden değil, gaiplik kararının kesinleştiği tarihten başlar.
• Kesinleşmeden itibaren beş yıl içinde başvurulursa aylık, kararda gaiplik tarihi belirtilmişse o tarihi, belirtilmemişse kesinleşme tarihini takip eden ay başından başlar.
• Beş yıl geçtikten sonra başvurulursa başvurudan geriye beş yıl ödenir. Toptan ödemelerde ise beş yıllık hak düşürücü süre işler ve talep reddedilir.

Verese (mirasçı) işlemlerinde zamanaşımı (4/4/6)

• Sigortalı ya da hak sahibinin sağlığında almadığı aylıkları mirasçılar isterse genel zamanaşımı uygulanır: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 82'ye göre öğrenmeden itibaren 2 yıl, her halde zenginleşmeden itibaren 10 yıl.
• Mirasçıya ödenecek tutar yine 506 md. 99 ve 5510 md. 97 hükümlerine göre belirlenir.
• Örnek: ölüm 1/10/2015, mirasçı talebi 7/4/2018. İki yıl dolduğundan ödenmez. Talep 1/1/2017 olsaydı ödenirdi.
• Gaiplikte iki yıl, kararın kesinleştiği tarihten başlar.

Hak düşürücü süre (4/4/7)

• Geçici iş göremezlik ödeneği, evlenme ve cenaze ödenekleri ve ölüm toptan ödemesi, hakkın doğduğu tarihten itibaren beş yıl içinde istenmezse düşer ve bir daha ödenmez.
• Örnekler: ölüm 8/9/2009, cenaze ödeneği talebi 17/12/2013 olursa ödenir. Evlenme 25/9/2019, talep 22/11/2025 olursa ödenmez. Bu kural yeni 4/1-(c)'liler için de geçerlidir.
• 7.1 506 döneminde hak düşürücü süre yalnız iş kazası ve meslek hastalığı kaynaklı evlenme ve cenaze yardımında vardı (beş yıl). Ölüm sigortası kaynaklı yardımda yoktu. 2008/Ekim öncesi evlenmede 2008/Ekim ile talep arasına bakılır.
• 7.2 1479 mülga 78: cenaze yardımı ve ölüm toptan ödemesinde hak düşürücü süre on yıldı. 1/10/2008 öncesi ölenlerde on yıl, sonra ölenlerde ve yeni 4/1-(c)'lilerde beş yıl uygulanır.
• 7.3 Yeni 4/1-(c)'lilerin 5434 ek 82'ye göre hak ettiği emekli ikramiyesi, hak kazanıldığı tarihten itibaren beş yıl içinde istenmezse zamanaşımına uğrar.

Tuzak: Gelir ve aylıkta beş yıl geçince yalnız eski kısım kaybedilir (zamanaşımı). Ödenek ve toptan ödemede beş yıl geçince hakkın tamamı kaybedilir (hak düşürücü süre). Bağlanmış ama çekilmemiş aylıklarda 5510'da zamanaşımı yoktur. Mirasçı talebinde ise iki yıllık Borçlar Kanunu süresi işler.

Sınavda dikkat

• 5510 md. 97'de talepten geriye beş yıl ödenir; 506'da beş yıl geçince ödeme talebi takip eden ay başından başlardı.
• Haklı sebebi ispat edenlere zamanaşımı uygulanmaz.
• Hak 5510 öncesinde doğmuşsa önce 1/10/2008'e, sonra talep tarihine bakılır.
• İş kazasında esas tarih sürekli iş göremezlik gelirinin başlangıcıdır. Mahkemenin oranı yükselttiği durumda gelir kesinleşmeyi takip eden ay başından başlar.
• Gaiplikte süre kararın kesinleşmesinden başlar.
• Mirasçılarda Borçlar Kanunu md. 82 gereği iki yıl ve on yıl uygulanır.
• 1479'lularda 5510 öncesi ölümlerde cenaze ödeneği ve ölüm toptan ödemesinde süre on yıldır.