2024/12: İhtiyati haciz ve rüçhan hakkı

İhtiyati haciz: tanım ve zamanı (5)

İhtiyati haciz, alacağın zamanında ödenmesini garanti altına almak için borçlunun mallarına önceden ve geçici olarak el konulmasıdır. Amaç, borçlunun takip kesinleşmeden mallarını kaçırmasını önlemektir.

Ödeme emrinin tebliğiyle birlikte kesin haciz yapılabilir hâle gelindiğinden, ödeme emrinin tebliğinden sonra ihtiyati haciz uygulanamaz. İhtiyati haciz, ödeme emri öncesi bir korunma tedbiridir.

Tuzak: "Ödeme emri tebliğ edildi, borçlu mallarını kaçırıyor; ihtiyati haciz uygulanır" ifadesi yanlıştır. Bu aşamada kesin haciz yoluna gidilir.

İhtiyati haczin uygulanma nedenleri (5.1)

6183 sayılı Kanunun 13 üncü maddesine göre aşağıdaki hâllerden herhangi birinin varlığında ihtiyati haciz hiçbir süreyle sınırlı olmaksızın derhâl uygulanır:

1. Teminat gösterilmesini gerektiren hâller varsa (6183 md. 9),
2. Borçlunun yurt içinde veya yurt dışında belli bir ikametgâhı yoksa,
3. Borçlu kaçmışsa veya kaçması, mallarını kaçırması ve hileli yollara sapması ihtimali varsa,
4. Borçludan teminat istendiği hâlde belli sürede teminat veya kefil göstermemiş ya da şahsi kefalet teklifi veya gösterdiği kefil kabul edilmemişse,
5. Mal bildirimine çağrılan borçlu belli süre içinde mal bildiriminde bulunmamış veya noksan bildirimde bulunmuşsa,
6. Hüküm verilip verilmediğine bakılmaksızın para cezasını gerektiren fiil nedeniyle kamu davası açılmışsa,
7. İptali istenen muamele ve tasarrufun konusu mallar hakkında, bu mallar elden çıkarılmışsa elden çıkaranın diğer malları hakkında uygulanmak üzere 6183 sayılı Kanunun 27, 29 ve 30 uncu maddelerinin uygulanmasını gerektiren durumlar varsa.

Sık karıştırılır: Kamu davasında hükmün verilmiş olması gerekmez; davanın açılmış olması yeterlidir. Yedinci bentte 28 inci madde sayılmaz; 27, 29 ve 30 sayılır.

İhtiyati haczin uygulanması ve dava konusu edilmesi (5.2)

Karar ve uygulama

• 13 üncü maddedeki sebeplerden biri varsa ihtiyati haciz, hiçbir süreye bağlı kalmaksızın ünite müdürünün (sosyal güvenlik il müdürü / sosyal güvenlik merkezi müdürü) kararıyla derhâl uygulanır.
• Bu konuda yetki devri yapılamaz.
• İhtiyati haciz, 6183 sayılı Kanunun kesin hacze ilişkin hükümlerine göre infaz edilir ve yapılan işlem mutlaka borçluya bildirilir.

Dava açma süresi ve mercii

• Borçlu, haczin yapıldığı tarihten, gıyapta (borçlunun yokluğunda) yapılan hacizlerde ise haczin tebliği tarihinden itibaren 15 gün içinde,
• yetkili iş mahkemesinde ihtiyati hacze karşı dava açabilir.
• Dava açılsa bile hüküm kesinleşinceye kadar ihtiyati haciz devam eder.

(6183 sayılı Kanunun genel metninde itiraz mercii vergi itiraz komisyonudur; Kurum alacaklarında Genelge, ihtiyati hacze karşı başvuruyu iş mahkemesinde dava olarak düzenler. Süre 7524 sayılı Kanunla 15 gündür.)

İtiraz yönleri

1. Usul yönünden: ihtiyati haczin usulüne uygun yapılmadığı iddiası,
2. Esas yönünden: 13 üncü maddedeki sebeplerin hiçbirinin bulunmadığı iddiası.

İtiraz edildiğinde kesin hüküm alınmadıkça kesin hacze geçilmez. 15 günlük sürede dava açılmazsa, sürenin geçmesinden sonra ünite ödeme emrini tebliğ ederek ihtiyati haczi kesin hacze çevirir.

Örnek: Borçlunun yokluğunda 2 Mart'ta ihtiyati haciz uygulanmış, haciz 10 Mart'ta tebliğ edilmişse 15 günlük süre 10 Mart'tan başlar; 25 Mart mesai bitiminde sona erer. Dava açılmazsa ünite ödeme emri tebliğ ederek haczi kesinleştirir.

Dikkat: Dava açılması haczi durdurmaz veya kaldırmaz; sadece kesin hacze geçişi hüküm kesinleşinceye kadar bekletir.

İhtiyati haczin kaldırılması (5.3)

• İhtiyati haciz teminat gösterildiğinde kaldırılır; teminat gösterilince kaldırılması mecburidir.
• Ancak 6183 md. 10'daki teminatlardan menkul mallar ihtiyati haczin kaldırılması için teminat olarak kabul edilmez.
• Şahsi kefalet de ihtiyati haczin kaldırılması için kabul edilmez.
• Gösterilecek teminat, ihtiyati haczin sebebi olan Kurum alacağına eş değerde olmalıdır.
• Kanunda ihtiyati haczin süresi belirtilmediğinden haciz ayrıca kesin hacze çevrildiğinde veya yargı mercilerince kaldırılmasına karar verildiğinde de kalkar.
• Kaldırma, uygulamada olduğu gibi ilgililere bildirilir.

Can alıcı nokta: İhtiyati haczi kaldırmak için para, süresiz-şartsız banka mektubu, sigorta kefalet senedi, DİBS, millî esham veya gayrimenkul gösterilebilir; menkul mal ve kefil gösterilemez.

Kurum alacaklarında rüçhan hakkı (6)

Rüçhan hakkı (öncelik hakkı), bir hakkın aynı derece ve nitelikteki diğer haklara üstün tutulmasıdır. 6183 sayılı Kanunun 21 inci maddesi Kurum alacağına borçlunun diğer borçlarına karşı öncelik tanır.

Hacze iştirak ve garameten taksim

• Üçüncü şahısların haczettiği mallar paraya çevrilmeden önce aynı mala Kurum alacağı için de haciz konursa Kurum alacağı bu hacze iştirak eder ve satış bedeli alacaklılar arasında garameten (alacakları oranında) paylaştırılır.
• Bunun için il müdürlükleri/SGM'ler mahcuz malların paraya çevrilmesinden önce haciz kararını alıp haciz bildirisini icra dairesine göndermek zorundadır.
• Bu bakımdan ihtiyati haciz ile kesin haciz arasında fark yoktur; her ikisinde de hacze katılım mümkündür.
• Rehinli alacaklıların hakları saklıdır.

Garameten paylaşım örneği: Satış bedeli 600 birim; üçüncü şahsın alacağı 500, Kurum alacağı 500 ise toplam 1.000 birimlik alacağa oranla her biri 300 birim alır.

Rehin ve İİK 268 inci madde

İİK md. 268/1 son cümlesi: "Rehinden önce ihtiyati veya icrai haciz bulunması hâlinde amme alacağı dâhil hiçbir haciz rehinden önceki hacze iştirak edemez." 6183 md. 21/1'e göre bu son cümle yalnız genel bütçeye gelir kaydedilen vergi, resim, harç, vergi cezaları ve bunlara bağlı zam ve faizler için uygulanmaz. Kurum alacakları bu istisnada sayılmadığından:

• Üçüncü şahsın haczettiği mal üzerinde, Kurum haczinden önce tesis edilmiş bir rehin yoksa Kurum alacağı ilk haciz alacaklısının haczine iştirak eder.
• Üçüncü şahsın haczi ile Kurum haczi arasında bir rehin kurulmuşsa, Kurum o önceki hacze iştirak edemez.

Malın aynından doğan amme alacakları

6183 md. 21/2: Gümrük resmi, bina ve arazi vergisi gibi eşya ve gayrimenkulün aynından doğan amme alacakları, o mal bedelinden tahsilde rehinli alacaklardan sonra gelir. Bu kural rehin varsa dikkate alınır. Rehin yoksa malın aynından doğan amme alacakları her hâlükârda önceliklidir; ilk sıradaki üçüncü şahsın haczinden önce satış bedelinden pay ayrılır.

İflas, mirasın reddi ve terekenin resmî tasfiyesi

• Bu hâllerde amme alacakları İİK md. 206'daki üçüncü sırada imtiyazlı alacak olarak yer alır (6183 md. 21/3).
• 5502 sayılı Kanunun 35 inci maddesi ve 5510 sayılı Kanunun 88 inci maddesine göre Kurum alacakları amme alacağı niteliğinde ve imtiyazlıdır.
• Üçüncü sırada bu sıranın önceliğini alan bir alacak varsa Kurum alacağı da onunla aynı sırada yer alır ve bu alacaklar tamamen tahsil edilinceye kadar diğer imtiyazlı alacaklara pay ayrılmaz.
• Öncelikli alacak ile Kurum alacağının toplamı bu sıraya ayrılan tutarı aşarsa tutar garameten paylaştırılır.

Sınavda çok sorulur: Vergi alacakları İİK 268 son cümlesinden muaftır, Kurum alacakları muaf değildir. Bu nedenle araya rehin girmişse Kurum önceki hacze katılamaz.

Sınavda dikkat

• İhtiyati haciz ödeme emri tebliğinden önce uygulanır; sonrasında uygulanamaz.
• Karar: ünite müdürü; yetki devri yok; süreye bağlı değil.
• Dava: 15 gün, yetkili iş mahkemesi; gıyapta haciz tebliğinden başlar; dava haczi durdurmaz.
• Dava açılmazsa haciz ödeme emrinin tebliğiyle kesin hacze çevrilir.
• Kaldırma için menkul mal ve şahsi kefalet kabul edilmez; teminat alacağa eş değerde olmalı.
• Hacze iştirak: mal paraya çevrilmeden önce haciz bildirisi; ihtiyati/kesin ayrımı yok; paylaşım garameten.
• Malın aynından doğan amme alacağı: rehin varsa rehinden sonra, rehin yoksa ilk haczin önünde.
• İflasta Kurum alacağı İİK 206 üçüncü sıra.